Dünyada kömürlü termik santral kurulu gücü 2025’te rekor seviyeye çıktı. Buna karşın bu santrallerden elektrik üretimi azaldı ve enerji dönüşümündeki çelişki yeniden görünür oldu.
Dünya enerji piyasalarında uzun süredir beklenen kırılma, bu kez rakamlara yansıyan çarpıcı bir çelişkiyle kendini gösteriyor. Kömürlü termik santrallerin kurulu gücü 2025’te rekor seviyeye ulaşırken, aynı santrallerden elde edilen elektrik üretimi geriledi. Bu tablo, kömürün hâlâ sistemde yer tuttuğunu ama artık eski belirleyici gücünü kaybettiğini açık biçimde ortaya koyuyor.
Bu gelişme, enerji dönüşümünün tek bir çizgide ilerlemediğini hatırlatıyor. Bir yanda yeni santral yatırımları, mevcut altyapının korunması ve bazı ülkelerin arz güvenliği kaygıları var. Öte yanda ise yenilenebilir kaynakların büyümesi, çevresel baskılar, finansman maliyetleri ve karbon azaltım hedefleri nedeniyle kömürden elektrik üretimi giderek daha sınırlı bir alana sıkışıyor. Kurulu gücün artmasına rağmen üretimin düşmesi, sektörün yapısal bir dönüşüm içinde olduğunu gösteren en net işaretlerden biri.
Kömür, özellikle elektrik talebinin hızla arttığı ekonomilerde yıllarca “baz yük” kaynağı olarak görüldü. Ancak son yıllarda güneş ve rüzgâr yatırımlarının hızlanması, doğal gaz piyasalarındaki dalgalanmalar ve emisyon politikalarının sertleşmesi kömürün avantajlarını aşındırdı. Bugün birçok ülkede mesele, yeni kapasite kurmaktan çok mevcut santrallerin ne kadar süre çalıştırılacağı ve bu santrallerin ekonomik olarak ne kadar verimli kalacağı sorusuna dönüşmüş durumda.
Kurulu güç ile üretim arasındaki fark, enerji sektöründe sık görülen ama çoğu zaman gözden kaçan bir gerçeği işaret ediyor: Bir santral inşa edilmiş olsa bile bu, onun yüksek kapasiteyle çalışacağı anlamına gelmiyor. Talep koşulları, yakıt maliyetleri, çevre düzenlemeleri, bakım giderleri ve şebeke öncelikleri üretim kararlarını doğrudan etkiliyor. Bu nedenle rekor kurulu güç, otomatik olarak rekor üretim anlamına gelmiyor; tam tersine, bazı bölgelerde kömür santralleri daha az saat devreye giriyor.
Bu durumun küresel ölçekte önemli sonuçları var. Enerji şirketleri açısından kömür yatırımları, gelecekte geri dönüşü zorlaşabilecek varlıklar haline gelme riski taşıyor. Hükümetler açısından ise arz güvenliği ile iklim taahhütleri arasındaki denge daha da hassaslaşıyor. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde elektrik talebinin artması, karar vericileri kısa vadeli güvenlik ile uzun vadeli dönüşüm arasında zor bir tercih noktasına itiyor.
Türkiye açısından bakıldığında bu haber yalnızca küresel bir istatistik değil, aynı zamanda enerji planlaması için de önemli bir uyarı niteliği taşıyor. Türkiye, elektrik üretiminde kaynak çeşitliliğini artırmaya çalışırken bir yandan yenilenebilir yatırımları hızlandırıyor, diğer yandan arz güvenliği ve maliyet baskıları nedeniyle fosil yakıtları tamamen devre dışı bırakamıyor. Küresel kömür piyasasındaki bu ikili görünüm, Türkiye’nin enerji stratejisinde uzun vadeli yatırım kararlarının ne kadar dikkatli verilmesi gerektiğini hatırlatıyor.
Önümüzdeki dönemde asıl soru, kömürün tamamen sahneden çekilip çekilmeyeceği değil; hangi hızla ve hangi ülkelerde etkisini kaybedeceği olacak. Kurulu gücün rekor kırmasına rağmen üretimin düşmesi, geçiş sürecinin artık teorik bir tartışma değil, fiilen işleyen bir ekonomik gerçeklik haline geldiğini gösteriyor. Enerji dönüşümünde kazananlar ve kaybedenler, yalnızca çevre politikalarıyla değil, sermaye akışları, teknoloji maliyetleri ve devletlerin uzun vadeli stratejileriyle belirlenecek.
