Özbekistan, 9 Mayıs’ı birçok eski Sovyet ülkesinden farklı olarak Zafer Bayramı değil, İkinci Dünya Savaşı’nda kaybedilen yüz binlerce insan için Anma ve Saygı Günü olarak yaşıyor.
Özbekistan’da 9 Mayıs, savaşın kazanımından çok kaybın hatırlandığı bir gün olarak öne çıkıyor. Birçok eski Sovyet ülkesinde “Zafer Bayramı” olarak kutlanan tarih, Taşkent’te ve ülkenin dört bir yanında İkinci Dünya Savaşı’nda hayatını kaybeden ya da kaybolan yaklaşık 700 bin insanın anıldığı, hayatta kalan gazilere saygı sunulan bir hafıza gününe dönüşmüş durumda.
Bu tercih yalnızca sembolik bir takvim ayrıntısı değil; aynı zamanda devletin tarih anlatısının nasıl kurulduğunu gösteren güçlü bir işaret. Özbekistan, Sovyet geçmişinin ortak zafer söylemini tamamen reddetmeden, kendi toplumsal hafızasını kayıp, acı ve fedakârlık ekseninde şekillendiriyor. Böylece 9 Mayıs, askeri başarıdan çok insanî bedelin öne çıktığı bir anlama kavuşuyor.
İkinci Dünya Savaşı, Orta Asya coğrafyasında milyonlarca aileyi doğrudan etkileyen bir yıkım yarattı. Özbekistan’dan cepheye gidenlerin önemli bölümü geri dönemedi; geride kalanlar ise uzun yıllar boyunca savaşın ekonomik ve demografik sonuçlarını taşıdı. Bu nedenle 9 Mayıs’ın “anma” kimliği, yalnızca geçmişe dönük bir saygı ifadesi değil, aynı zamanda ulusal belleğin travmayı nasıl işlediğinin de göstergesi.
Bu yaklaşım, Özbekistan’ın bağımsızlık sonrası kimlik inşasıyla da yakından bağlantılı. Sovyet döneminde ortak zafer anlatısı merkezî bir yer tutarken, bağımsızlık sonrasında ülkeler kendi tarihsel önceliklerini yeniden tanımlamaya başladı. Taşkent’in 9 Mayıs’a yüklediği anlam, hem Sovyet mirasıyla bağları tamamen koparmadan hem de ulusal hafızayı yerli bir çerçevede yeniden kurma çabasını yansıtıyor.
Günün gazilere saygı boyutu da dikkat çekici. Özbekistan’da savaşın yaşayan tanıkları, yalnızca tarihî figürler olarak değil, toplumsal hafızanın canlı taşıyıcıları olarak görülüyor. Bu durum, yaşlanan savaş kuşağına yönelik saygının ötesinde, genç nesillere “bedelsiz zafer” olmadığını hatırlatan bir toplumsal mesaj taşıyor. Devlet törenleri ve anma etkinlikleri de bu mesajı güçlendiriyor.
Türkiye açısından bakıldığında ise Özbekistan’ın 9 Mayıs yaklaşımı, tarih politikalarının bölgesel ilişkilerde nasıl bir yumuşak güç unsuru haline geldiğini gösteriyor. Ankara ile Taşkent arasındaki yakınlaşma, ortak kültürel bağların yanı sıra tarih bilincinin de dikkatle yönetildiği bir döneme işaret ediyor. Özbekistan’ın savaş hafızasını anma üzerinden kurması, Türk kamuoyu için de savaşın yalnızca cephelerde değil, toplumların hafızasında da sürdüğünü hatırlatan önemli bir örnek.
Bu tablo, Orta Asya’da tarih anlatılarının giderek daha fazla ulusal kimlik, diplomasi ve toplumsal hafıza ekseninde şekillendiğini ortaya koyuyor. Özbekistan’ın 9 Mayıs’ı “vefa günü” olarak yaşatması, geçmişi yüceltmekten çok, kaybı görünür kılmayı seçen bir devlet aklının ürünü olarak okunabilir. Tam da bu nedenle tarih, burada bir kutlamadan ziyade bir sorumluluk alanına dönüşüyor.
